Kuklalar Alemi

Yazar Birol

PerÅŸembe, 28 Ocak 2010 13:11

Kukla; iple, ele geçirilerek, mekanik bir aracıyla ya da elektronik olarak yönlendirilebilen, dışarıdan kontrol edilebilen oyuncaklara denir. Karagöz gibi gölge tiplemeler de doÄŸal olarak kukla kapsamına girerken, son dönemde iyice geliÅŸen dijital animasyonlar da kukla sayılıyor. Bununla birlikte, çizgi film kahramanları kukla olarak kabul edilmiyor.   Sadece eÄŸlence olarak deÄŸil, eÄŸitimde, psikolojik tedavilerde, edebiyatta kendine geniÅŸ yer bulan bir kavram kukla. Ama son zamanlarda kukla sanatı eskisi kadar popüler deÄŸil. Özellikle ülkemizde dekorasyon amaçlı olarak daha çok kullanılıyor kuklalar, desek yeri var. Gerçek bir geleneksel kukla sanatçısı, kuklasını kendisi yapan, senaryosunu yazan, sahneyi tasarlayan, oyunu yöneten kiÅŸidir. Kuklacı, gösterilerini kukla tiyatrosunda sunar. Kendinize basit bir kukla tiyatrosu kurmaya niyetlenirseniz, talimatlar ve kolay birkaç kuklanın yapım tarifi   Kısa kukla tarihi   Kuklacılık tarihi binlerce yıl öncesine dayanıyor ama kesin baÅŸlangıç tarihini bilen yok. Ä°lk gölge kuklalarının Yunan felsefesinde yeri var. Yunanlılar, teatral sunumlara çok meraklıymış; ama büyük organizasyonların çok pahalıya mal olması da tiyatro oyunlarının az sergilenmesine neden oluyormuÅŸ. Ãœstelik her ÅŸehirde büyük tiyatro salonları yokmuÅŸ. Bu da sanatsever Yunanlıları baÅŸka arayışlara itmiÅŸ ve hikâye anlatıcıları, tek kiÅŸilik performans sanatçıları ve kuklacılar, köyden köye dolaşıp gösteriler yapmaya baÅŸlamış. Aristo ve Plato'nun eserlerinde kukla tiyatrolarından bahsedilir.    Kuklalar alemi]BaÅŸka bir görüşe göre de kuklacılık ve gölge oyunu ilk defa Çin'de ortaya çıkmış. Çinli kukla sanatçıları, çeÅŸitli hayvan derilerinden yapılan kuklalar kullanmışlar. Dünyanın çeÅŸitli yerlerinde yerleÅŸmiÅŸ olan kabilelerin dini seremonilerinde de kuklaların kullanıldığı biliniyor. OrtaçaÄŸ'da da Hristiyan kilisesi öğretilerini halka aktarmak için kuklalardan faydalanılmış. Mısırlılar'ın kilden ve topraktan kuklalar yaptıkları da kanıtlanmış durumda.   14. ve 15. yüzyıllarda kukla gösterilerine mizah unsuru eklenmiÅŸ. Sokaklar ve fuarlarda oynatılan kuklalar halkın en büyük eÄŸlencelerinden biri olmuÅŸ. 16. yüzyılda kuklacılık Avrupa'nın her yerine yayılmış. Ä°pli kukla operaları çok popüler olmuÅŸ.   17. yüzyılda el kuklaları yaygınlaÅŸmaya baÅŸlamış. Kullanması ipli olanlardan daha kolay olan bu kuklalar taşınabilir küçük sahnelerde sergilenirmiÅŸ. Bazı kukla karakterleri halk arasında çok ünlü olmuÅŸ. Bu dönemde kukla sahnelerinde politik konulara sıkça yer verilmiÅŸ.   Kuklalar âlemi   Kuklacılık geçmiÅŸi çok eskilere dayanan ülkemizde pek çok kukla geleneÄŸi yaÅŸanmış olmasına raÄŸmen, bugün bunlardan sadece geleneksel gölge oyunu hayatta kalmayı baÅŸarmış durumdadır. Osmanlı döneminden kalan belgelerde, kuklacılık sanatının gölge oyunundan daha da eskiye dayandığı anlatılır. O zamanlardan beri kukla perdesine "çadır" dendiÄŸi anlaşılıyor. Orta Asya'dan Anadolu'ya geldiÄŸi düşünülen ipli kukla gösterisine de "çadır hayal" denir. Ä°pli kukla bizim topraklarımızda çok geliÅŸememiÅŸ olsa da, bu gösterilerde ağırlığı müzik eÅŸliÄŸinde yapılan yöresel danslar ve oyunların aldığı bilinmektedir. Tarihimizde profesyonel bir kukla tiyatrosu olduÄŸuna dair bir bilgiye rastlanmasa da, bağımsız kukla oyunlarına çeÅŸitli eÄŸlencelerde çokça yer verildiÄŸi anlaşılıyor. Gölge oyunu ve ipli kukladan ayrı olarak el kuklasının da tarihimizde yeri vardır ki en bilinen karakter de Ä°biÅŸ'tir.   Ãœlkemiz, son senelerde büyük kukla organizasyonuna ev sahipliÄŸi yapıyor. En son 2006'ın Mayıs ayında dokuzuncusu gerçekleÅŸtirilen Uluslararası Ä°stanbul Kukla Festivali'nde, dünyanın çeÅŸitli ülkelerinden gelen deÄŸiÅŸik kukla gösterileri kuklaseverlerin beÄŸenisine sunuldu.   Kukla çeÅŸitleri   *El kuklası:* Çoraptan yapılan en basit versiyonlarından tutun da, vantrilokların kucaklarına oturtup ağız ve çene bölgelerini tek elleriyle oynattıkları tiplere <http://www.thepuppetstudio.com/W.vent.html> kadar pek çok çeÅŸidi var el kuklalarının. Büyük tipte olanların göz kapakları bile kuklacı tarafından içeriden bir mekanizma ile idare ediliyor. Küçük el kuklalarının <http://www.thepuppetstudio.com/w.Handpuppet.html> bu kadar komplike parçaları yok, ağız ve gözleri açılıp kapanmıyor. Sadece el parmaklarının yardımıyla başı ve kolları hareket ettirilebiliyor.   *Kol kuklası:* Oynatmak için iki kiÅŸi gerektiren kol kuklası da benzer bir mekanizmaya sahiptir. Daha komplike bir ÅŸekilde hareket eden kolları da olduÄŸu için bir oynatıcıya daha gerek vardır.   *Parmak kuklası:* Daha basit bir mekanizma olamaz herhalde. ParmaÄŸa takılan minicik bir kuklacık <http://www.thepuppetstudio.com/W.fingerpuppet.html>.   Çubuklu kukla:* Yine aÅŸağıdan idare edilen ama ayakları da olan kuklalardır. Arka taraftan vücudun çeÅŸitli kısımlarına baÄŸlı olan bir deÄŸnek mekanizmasıyla idare edilirler. Endonezya adalarında yaygın olarak oynatılan geleneksel "wayang golek<http://www.marlamallett.com/puppets.htm>" kuklaları bunlara örnektir.   *Ä°pli kukla:* Ä°ple kontrol edilen kuklalara aynı zamanda Fransızca bir kelime olan 'marionette' de deniyor. Bu romantik isim, Fransızca'da Hz. Ä°sa'nın annesi Meryem'in Orta ÇaÄŸ zamanına ait figüründen gelen bir isim. Ä°pli kuklaların vücutları tamdır. Genel olarak ellerden, ayaktan ve baÅŸtan baÄŸlı olan iplerin uçları, artı ya da "H" ÅŸeklindeki çıtaların uçlarına ve ortalarına baÄŸlıdır<http://www.peopleplayuk.org/timelines/puppets.php?year=0&syear=3&>. Ä°ki eline bu çıtaları alan oynatıcı, bunları ustaca hareket ettirerek kuklalarını her ÅŸekle sokabilir.   Kuklalar âlemi   * Kuklalar alemi]Düz kuklalar:* Kuklalar genellikle üç boyutlu olurlar. Ama düz figürler, birbirine baÄŸlı çeÅŸitli vücut parçalarından oluÅŸur ve aradaki eklem parçalarının aÅŸağı yukarı oynayıp alçalıp yükselmesine baÄŸlı olarak hareket eder. Ä°pli kuklalar gibi yukarıdan oynatılırlar.   *Gölge oyunu kuklaları:* Deri ya da baÅŸka bir mat malzemeden yapılan iki boyutlu kuklalar, arkalarına sabitlenen çubuklarla, yarı geçirgen bir ekranın arkasında hareket ettirilirler. Mantık olarak oldukça basit görünse de, ortaya çıkan sonuç oldukça renkli ve keyiflidir. Elbette Karagöz ve Hacivat<http://www.centres.ex.ac.uk/bill.douglas/Schools/shadows/shadows5.htm>aklımıza ilk gelecek örnek olsa da, Çin gölge oyunu kuklaları<http://www.centres.ex.ac.uk/bill.douglas/Schools/Images/shadows/chinese.jpg>da meÅŸhurdur.   *Siyah ışık kuklası:* Sadece asıl oynatıcının göründüğü, diÄŸer kiÅŸilerin ise siyah giysileri nedeniyle izleyicilerin fark edemediÄŸi, karartılmış sahnede oynatılan, yarım insan vücudu büyüklüğündeki kuklalardır. En ünlüsü, Japon " bunraku <http://www.minikjaponya.com/icerik/sanat/bunraku.html>" kuklalarıdır.   *Su kuklası:* Kökenleri Vietnam'a dayanan su kuklaları<http://www.budgetvietnam.com/images/tours/traildiscovererwaterpuppetshow.jpg>, haliyle tahtadan mamul ve sahne olarak da havuz kullanılan kuklalardır. Su altında gizlenen uzun çubuklarla idare edilirler.   Zıplayan Jack <http://www.thepuppetstudio.com/W.JumpJack.html>, Humanette<http://www.thepuppetstudio.com/Humanette.html>, kablo kontrollü kukla <http://www.thepuppetstudio.com/W.cable.html>, uzaktan kumandalı kukla <http://www.thepuppetstudio.com/W.radio.html> gibi pek çok kukla türü daha sayabilir, yine de eksik bırakmış oluruz ama dünyadaki bütün kuklalara yer vermemiz olanaksız. Yine de bir fikriniz oldu diye düşünüyoruz.   Kuklalı notlar   - Dünyanın en ünlü kuklası belki de yaramaz tahta çocuk Pinokyo<http://www.pinocchio.it/old/uk/homeuk.htm> . - Dünyanın en acımasız kuklası meÅŸhur cani oyuncak Chucky<http://www.imdb.com/title/tt0144120/>olabilir. - Modern zamanların en ünlü kukla gösterisi pek tabii ki Muppet Show<http://muppets.go.com/main.html> ! - Susam Sokağı <http://en.wikipedia.org/wiki/sesame_street>' nı, Kurabiye Canavarı baÅŸta olmak üzere tüm komik kahramanlarını da anmadan geçecek deÄŸiliz ya... - Kuklaların baÅŸrole soyunduÄŸu filmlere iki iyi örnek: "Being John Malkovich<http://www.imdb.com/title/tt0120601>" ve "Dummy <http://www.imdb.com/title/tt0246592>".   BAZI ÖRNEKLER: *http://picasaweb.google.es/baltazar09/Kuklalar#   DEVAMI VE GERÇEK GÄ°BÄ°LER: *http://www.ejtaylor.com/*   <http://www.istegenc.com.tr/content/yasam/article.asp?lngArticleID=3449> < Önceki   Sonraki > Bu Haber 286 defa okundu.