*Her ulus devletin kendine özgü bir laik yapılanması olsa da, bu gerçeklik laikliğin evrensel bir demokratik ilke olarak benimsenmesine engel gösterilemez. Laikliğin ana ilkesi devlet hizmetlerini hiçbir din ve inanç esasına dayandırmadan demokratik ve adil bir sistematikle sunabilmektir.

*Laiklik ilkesini benimsemiş bir “demokratik hukuk devleti” üçlemesinin sistematik işlerlik bütünlüğü insana hem bireysel hem toplumsal varoluşunu biçimlendirme özgürlüğü sunabilen en biricik güvencedir...

* "laik olmak" ile "laik yaşamak", ya da "laikliği demokratik bir bilinç unsuru olarak benimsemek"  bir tutulabildiğinde, hem Müslüman, hem laik olunabilmektedir; ancak bunun için "sözde değil özde laik" olan devlet erki ile yönetilmeyi talep eden toplumsal birey olmak vazgeçilmez bir ön koşuldur. Çünkü şeriatı esas almış bir devlet erkiyle yönetilen toplumda birey sadece devletin sadık hizmetçisi bir Tanrı kulu olmaktan ileri geçemez.

*Bence laiklik, toplumsal bir hükümranlık talebi olmadıkça herkesin tanrısını kendine bırakmaktır. Böylece laiklik, hiçbir din, inanç ve dinsizliğin dünyasal bir yönetim biçimi olmasını engelleme görevini inanç hak ve özgürlüklerini kısıtlamadan yapabilir.

*Demokratik seçimler her zaman arzu edilen bilimsellikte sonuçlar vermeyebilir. Çünkü seçim demokrasisi doğrunun seçmeni uyandıran iğneli dürtüsünden çok, seçmeni uyutan rüyacıların kazandırdığı bir seçilme oyunudur. Muhalefet iktidar olmak istiyorsa, iktidarı millete şikâyet etmekten daha çok milletin rüyalarına girebilen umut tasarımları üretebilmelidir.  Bilimsel yaşama düşkün bireysel ve toplumsal uzlaşmacı yaşam kültürü yaygın benimsemeyle oluşuncaya kadar bu gerçek bir demokrasi dermansızlığı olarak kalacaktır.

Demokrasi yanılıp da kötü yöneticileri seçebilir. Ancak bu durum gene demokratik sistemle çözüldükçe demokrasi bilinci de güçlenecektir. Bu yüzden demokratik kurumların hukuka uygun özgür işlevselliği ve bağımsız yapılanması çok önemlidir. Eğer demokratik kurumlar özgür ve bağımsız olmalarına rağmen demokratik ilerleme için işbirliği yaparak çalışır durumdaysa, yeni bir seçime kadar seçilmişlerin kötü yönetimine katlanmak demokrasi ahlâkındandır. Aslında demokrasi biraz da bu geçici katlanma kültürüdür.

*Bir milletin demokrasi bilincinin sağlığı, muhalefeti eleştirebilme yeteneğiyle ölçülebilir. Toplumsal bilincin ilerici biçimde özümsediği demokrasilerde, sorun çözücü tasarımlarla iktidarı muhalefet; sorunlarının çözümleyici sözcüsü olması için muhalefeti de millet sıkıştırmalıdır.

* İleri demokrasiyi kurumsallaştırma çabalarının amacı iktidarların egemenlik sınırlarıyla bireylerin özgürlük sınırlarını şiddetle çatıştırmayacak bir sistemler uyumunu işlevsel kılmaktır. Zor bir iş olsa da Einstein'ın dediği gibi insanlığın kaderi genelde hak ettiği kadar olacaktır.

*Medeni ve huzurlu bir yaşam geçirebilmek için yasalar ve toplum vicdanında onay gören kültürel geleneklerle belirlenmiş olan toplumsal ve toplum içi bireysel yaşam kurallarına saygılı olmayı ve onlara uymayı ilke edinmeliyiz; ancak kuralların varlığına ve onlara uyma gereğine güvenip demokratik özgürlüğü ilrletme ve koruma tedbirlerimizi de asla gevşetemeyiz.

*İnançların bireysel özellikleri tartışmasız saygıyla kabul görmesi gereken bir durum. Ancak bir dinin bireyselliği anlaşılabilir bir şey değil bence. Zaten bireysel olan bir inanç sisteminin dinleşmesi de mümkün değildir. Dinler bireysel bir yaşam tarzı değildir; toplumsal yaşam kültürlerinin benimsettiği inanç sistemleridir.

İnsanların dinleri ve inançları en azından belli bir yaşam tarzı seçimi yapabilecek bilinçlenme düzeyine erinceye kadar aile, mahalle, arkadaş, eğitim, millet, gibi unsurların ipoteğinde kalır. Bundan kimse kaçamaz.

Daha sonra insan kendi bireysel seçimi olduğunu iddia ettiği inanç ve din kültüründe yaşamayı seçebilir. Cumhuriyetimizdeki laik demokrasinin hukuki bir nimeti olarak her Türk vatandaşı reşit olduğunda kendi bireysel kabul ve belirlemelerine uygun inanç ve din sistemlerinin gereğini gene bireysellik tanımını kapsayan  alanlarda ve laiklik ilkesiyle sınırlanmayan toplumsal etkinlik alanlarında özgürce uygulayabilir.

Laiklik ilkesinin koruması altında bireylerin kendi seçimleri olduğunu iddia ederek uyguladıkları inanç ve din sistemlerine bile tam olarak bireysel bir özellik etiketi basamayız. İnanç ve din, -bireyin kendi seçimiyle kabullendiği ister tek kişilik ister toplumsal nitelikli bir şey olsun-, bireyin bilinç yapısı bireysel özerklik kazanmadan asla bireysel bir seçim olamaz.

İnançlarını ve dinlerini sorgulamadan önce insan kendine verilmiş olan bilinci reddedip, yepyeni ve deli divane çılgın sorularla kendini eleştirebilen özgür bir bilinç kurabilmiş olmalıdır. Bunun da yolu, şeytanın avukatı olup "tanrıları" sorguya çekmekten geçer. Ancak bu sorguyu karar hükmüne yetecek kadar tamamlamış olanların inançları artık bireysel olabilir. Ve eğer bu seçimli bireysel inançlar gene de yeni veya eski bir dine ölümüne bağlılık yemini edebiliyorsa, bu demektir ki şeytan kanıt yetersizliğinden beraat etmiştir...

Bir de şöyle bir açmaz var: İnançlar ve dinler bireysel kabul edildiğinde kimse dininin eğrisini görüp de doğrusunu, kimse inancının hurafesini geçip de gerçeğini başka birilerine belletme hakkına da sahip değildir. İnanç ve dinin toplumsallığı reddedilip sırf bireysel özellikten sayılması halinde,  "Hak dinini" anlattığını iddia eden birinin karşısına gene birisi çıkıp, "Ey birey, sen bunları neden anlatıyorsun? İnanç ve din bireyseldir. Sen dön kendinle konuş" diyebilir... .

Muharrem Soyek